Op deze pagina vindt u algemene informatie over het onderwerp: woonboot, woonschip, woonark, aquavilla, waterwoning, watervilla...
Daarbij wordt getracht geen waardeoordeel te geven over de verschillende verschijningsvormen en wordt voornamelijk gebruik gemaakt van de algemene benaming: WOONBOOT.

In regelgeving van de overheid wordt een woonboot vaak omschreven met de tekst: "Een vaartuig dat hoofdzakelijk wordt gebruikt als, of bestemd is tot, woon- en nachtverblijf" (of met woorden van gelijke strekking).

Een woonboot is, naar op deze site gehanteerde begrippen, een drijvende woning. Toch is er in het dagelijks spraakgebruik een onderscheid waar te nemen. Diverse namen worden gebruikt voor (drijvende) woningen op het water.

De term woonschip wordt vaak gebruikt voor een (varend) schip wat gebruikt wordt om op te wonen. Dat kan een vrachtschip geweest zijn, waarvan de vrachtruimte omgebouwd is. Vaak worden dergelijke schepen nog gebruikt om mee te varen (je gaat dan met je huis de wijde wereld in). Soms blijven deze schepen op een vaste ligplaats liggen.

Je kunt niet zomaar met een woonboot ergens heen varen, aanleggen en daar blijven wonen. Gemeentes en provincies zijn alert op het aanmeren van (woon)schepen. De bestaande ligplaatsen worden gebruikt door de huidige bewoners. Daarvoor hebben ze van de betreffende instanties en/of eigenaren toestemming. Op andere (lege) plaatsen worden woonschepen niet toegelaten. In het algemeen wordt gesteld dat het aanmeren met een woonschip verboden is, tenzij het uitdrukkelijk is toegestaan.

Soms worden (woon)schepen in jachthavens bewoond. Of dat is toegestaan, is afhankelijk van o.a. het (gemeentelijke) bestemmingsplan. Daarin moet de betreffende locatie de bestemming "wonen" hebben. Meestal zal dat niet het geval zijn, maar zal de bestemming "recreatie" zijn. In de praktijk worden soms schepen in jachthavens wel bewoond, terwijl dat formeel niet toegestaan is. Of dat goed gaat, hangt o.a. af van de medewerking van de eigenaar/beheerder van de jachthaven.

De wet op de woonwagens en woonschepen ontstond in 1918, omdat de overheid zag dat deze woonvormen een permanent karakter kregen. Men regelde hierin een aantal zaken, omdat er angst bestond voor negatieve ontwikkelingen (het ontstaan van sociale hinder, kinderen die niet naar school gingen).

Deze wet (die sinds 1999 niet meer bestaat) bevatte artikel 31:

"Alle provinciale-, plaatselijke- en waterschapsverordeningen betreffende woonwagens en woonschepen vervallen bij het in werking treden dezer wet.
De gemeenteraden blijven bevoegd bepalingen vast te stellen betreffende de plaats, door woonwagens en woonschepen bij verblijf binnen de gemeente in te nemen, alsmede omtrent de voldoening van gelden tot gering bedrag voor een standplaats op openbare plaatsen, wanneer het verblijf binnen de gemeente een bepaalden bij de verordening vast te stellen termijn te boven gaat. Deze termijn mag niet korter worden gesteld dan veertien al dan niet achtereenvolgende dagen binnen hetzelfde kalenderjaar."

Bij het in werking treden van de wet destijds, werd opgemerkt dat het niet meer geoorloofd zou zijn, het verblijf in gemeentes aan woonschepen (en woonwagens) geheel te ontzeggen: "Met het in werking treden van de wet vervallen alle gemeentelijke verordeningen op het stuk der woonwagens. Alléén blijven de gemeenteraden bevoegd in de gemeente een  bepaalde  plaats aan te wijzen, waar woonwagens en woonschepen eventueel zich moeten bevinden. Het verblijf in de gemeente aan woonwagens en woonschepen geheel te ontzeggen, zal echter niet meer geoorloofd zijn". 
Simpel gesteld kwam het erop neer dat iedere gemeente (met water) aan tenminste één woonboot een ligplaats moest verstrekken. In de praktijk betekende het dat mensen met een woonboot zonder ligplaats op een zoektocht door Nederland een gemeente zonder liplaats konden vinden. Daar konden ze dan een permanente ligplaats voor hun schip afdwingen.

In de huidige Huisvestingswet is dit overgenomen in artikel 88, waarin staat:

"De gemeenteraad stelt geen regels die leiden tot een algeheel verbod van het in gebruik nemen of geven van een woonschip op een ligplaats.".

Woonboten vallen niet onder de Woningwet, ze zijn daar bewust buiten gehouden. Destijds werd gedacht dat regelingen omtrent woonboten op gemeentelijk niveau opgenomen zouden worden in verordeningen. De VNG (Vereniging Nederlandse Gemeenten) heeft een model(woonschepen)verordening opgesteld, die door gemeentes gebruikt zou kunnen worden. In de praktijk blijkt dit niet op de verwachte manier te gebeuren.

Doordat woonboten niet onder de woningwet vallen, gelden ook niet de eisen met betrekking tot bouwvergunningen en de eisen uit het Bouwbesluit. In een enkel geval besluit een gemeente zelf als (plaatselijke) regel te stellen dat woonboten aan de eisen uit het bouwbesluit dienen te voldoen, zoals bij de verkoop van waterkavels van IJburg (Amsterdam).

Veelal zijn regels voor woonboten lokaal vastgesteld. Dan kan het bijvoorbeeld voorkomen dat een gemeente bepaalt wat de afmetingen dienen te zijn en de provincie voorschriften heeft betreffende de kleur (wit in stedelijke gebieden, maar niet in een landelijke omgeving).

Er wordt liggeld voor de ligplaats betaald in bijna alle gevallen. In veel gevallen is dat huur, en betaalt de bewoner geld voor het gebruik van de grond waarboven de woonboot drijft. De huur wordt betaald aan de eigenaar van de grond waarboven zich water bevindt. De hoogte van de huurprijs is afhankelijk van wat vastgesteld is door of met de (ver)huurder van de ligplaats.
In toenemende mate zijn duidelijke huurovereenkomsten vastgesteld. Ook bij het verkijgen van hypothecaire leningen spelen deze een rol. Indien een huurovereenkomst weinig of geen zekerheid geeft, zal het verkijgen van een financiering moeilijk of onmogelijk zijn.

Als er geen (huur)overeenkomst tussen verhuurder en huurder is, kan eventueel op andere wijze liggeld geheven worden.
Bij ligplaatsen van de overheid kan ook sprake zijn van precario. Dit is een heffing voor het hebben van voorwerpen boven, op of onder openbare gemeentegrond, zoals uitstallingen bij winkels of terrassen bij cafés. Als met een woonboot ruimte in openbaar water "boven openbare grond" (niet gehuurd) ingenomen wordt, kan hiervoor precariobelasting geheven worden.
Een andere mogelijkheid is retributie. Dit is een betaling (vergoeding, geen belasting) aan de overheid voor een dienst die specifiek aan de individuele betaler geleverd wordt. Voorbeelden hiervan zijn leges voor vergunningen en havengeld.
Een weinig voorkomende mogelijkheid is een situatie met erfpacht. Dit is een situatie die ligt tussen eigendom en huur.

Verschillende overheden hebben in de afgelopen jaren de huursituatie onder de loep genomen en de huurprijzen herzien. Er is een prijsniveau ontstaan dat als basis geldt voor de landelijke huurprijzen, waarbij beperkingen gelden voor verdere prijsaanpassingen. In de strijd van bewoners tegen extreme huurverhogingen is vaak het verkrijgen van een goede huurovereenkomst mede de inzet geweest.

Met het nieuwe belastingstelsel (vanaf 2001) ontstonden wijzigingen in de situatie voor eigenaren van woonboten. In grote lijnen komt het erop neer dat de situatie op het punt van de eigen (drijvende) woning gelijk getrokken wordt met die van woningen op de wal.
Voor de aangifte inkomstenbelasting is het begrip "Eigen woning forfait" van belang, vergelijkbaar met wat vroeger het huurwaardeforfait was. Eenvoudig gesteld, moet de eigenaar van een woonboot die dient als hoofdverblijf op een vaste ligplaats (net als de eigenaar van een woonhuis) een bedrag aan belasting betalen, gerelateerd aan de waarde van de woonboot.

Hiervoor dient men uit te gaan van de waarde in het economische verkeer. Dit is het bedrag dat de woonboot zou opbrengen als deze verkocht zou worden (de vrije verkoopprijs). Voor huizen geldt hiervoor de WOZ-waarde (WOZ=Wet Waardering Onroerende Zaken).
Soms kan deze waarde gehaald worden uit de beschikking van een gemeente die Roerend Zaak Belasting (ook wel Roerende Ruimte Belasting) heft over de woonboot.

Eerder is al verschil van mening ontstaan over het vaststellen van deze waarde voor woonboten. Sommigen menen dat hiervoor de waarde van de "losse" woonboot als uitgangspunt genomen moet worden. Immers, slechts de woonboot is het eigendom van de eigenaar, en niet de ligplaats.
Anderen zijn van mening dat de totale waarde, dus woonboot inclusief ligplaats(vergunning) aangehouden dient te worden.

Zie ook de aparte pagina: Aangifte Inkomstenbelasting

Taxateurs die de WOZ-waarde moeten vaststellen, hanteren voor woonboten mogelijk de vergelijkingsmethode. Dat houdt in dat er gekeken wordt naar de verkoopprijzen van vergelijkbare woonboten in vergelijkbare situaties (locatie, ligplaatssituatie en dergelijke). Men gaat dus niet uit van bijvoorbeeld een vaste prijs per vierkante meter.

Overigens is er vaak verschil van mening over het begrip Onroerend Goed. Een woonboot is te verplaatsen en zou dus beschouwd moeten worden als Roerend Goed. Soms wordt echter het begrip "duurzaam ter plaatse blijven" als norm gesteld voor onroerend goed. In dat geval wordt de woonboot die vast op zijn ligplaats blijft dus beschouwd als onroerend goed.

Op diverse manieren is het gebruik van ligplaatsen geregeld. Ten opzichte van de eigenaar van de ligplaats bestaat er een privaatrechtelijke situatie. Ten opzichte van overheden is er een publiekrechtelijke status, en/of een privaatrechtelijke.
Je kunt als woonbootbewoner (ligplaatshuurder) te maken krijgen met diverse partijen. Met een ligplaats in water van het rijk kan Rijkswaterstaat de beheerder zijn die toestemming verleent (een vergunning of overeenkomst) waarbij zij het nautische gebruik van het water regelt (inclusief ligplaatsvergunningen)... terwijl de Provincie een vergunning verleent waarbij gelet wordt op het uiterlijk (de hoogte en dergelijke)... en Domeinen optreedt als eigenaar die de huur in ontvangst neemt (is het nog te volgen?).
Als je dan ook nog een tuin hebt op gemeentegrond, heb je daar met de gemeente als mogelijke verhuurder te maken.

Veelal is de toestemming (vergunning) om ergens ligplaats te hebben een ontheffing op een algemeen verbod.

De huurbescherming die voor bewoners van (huur)woningen geldt, is niet van toepassing op bewoners van woonschepen. Om verwarring te voorkomen: iemand die een woonboot huurt kan een andere persoon zijn dan de eigenaar van een woonboot die een ligplaats huurt. Beiden zijn (ieder in hun eigen situatie) niet beschermd in hun huursituatie. Dit betekent overigens niet dat de woonbootbewoners vogelvrij zijn. Een aantal zaken rondom (ver)huren in het algemeen is in de wet geregeld. Bij een eventuele juridische aanpak van problemen wordt gehandeld volgens het principe van redelijkheid en billikheid.

Bewoners van gehuurde woonboten (of een deel daarvan) hebben geen recht op huursubsidie. In 2004 werden hierover vragen gesteld aan de minister van VROM, naar aanleiding van de verhuur van studentenunits op schepen. De minister antwoordde:
"Huursubsidie op grond van de Huursubsidiewet wordt slechts verstrekt voor woonruimte in de zin van artikel 233 van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek: een gebouwde onroerende zaak. Woonschepen zijn niet duurzaam met de grond verenigd en daarom geen onroerende zaak. In verband met de grote diversiteit aan woonschepen en ligplaatsen zijn woonboten en ligplaatsen evenmin onder de eenduidige regelgeving te brengen van de Woningwet (inclusief de bouwregelgeving). Daarbij is de huurbescherming uit artikel 232 e.v. boek 7 BW en de Uitvoeringswet huurprijzen niet van toepassing op woonschepen en ligplaatsen.".

En dan nog dit:

Over het onderwerp WOONBOTEN werd en wordt regelmatig gepubliceerd. Het resultaat is een bescheiden verzameling boeken, films en meer. Een overzicht is te vinden op een aparte pagina:

Boeken, films en meer...